Kabinet pakt druk op gevangenissen aan met actieplan
Waarom ingrijpen in het gevangeniswezen noodzakelijk is
Het Nederlandse gevangeniswezen zit klem. Niet alleen gevangenissen zijn overvol, ook tbs-klinieken en justitiële jeugdinrichtingen staan zwaar onder druk. Het tekort aan cellen en personeel loopt op, terwijl de situatie binnen inrichtingen complexer wordt door psychiatrische problematiek, agressie en ondermijnende criminaliteit. Zonder ingrijpen dreigt een scenario waarbij arrestanten vanuit politiecellen worden vrijgelaten en veroordeelden hun straf niet of pas veel later uitzitten.
Staatssecretaris Claudia van Bruggen (Justitie en Veiligheid) presenteerde op 26 juni 2026 het Actieplan gevangeniswezen: “De rek is eruit en het gevangenispersoneel voelt die druk elke dag. Een straf mag geen papieren werkelijkheid worden.” Het plan bevat een samenhangend pakket maatregelen dat de celcapaciteit vergroot, de doorstroom bevordert, re-integratie versterkt en de kans op terugval verkleint.
Detentiefasering: slimmer organiseren voor minder terugval
Een van de kernmaatregelen in het actieplan gevangeniswezen 2026 is detentiefasering. Gedetineerden die daarvoor in aanmerking komen, krijgen in de eindfase van hun straf ruimte om al tijdens hun detentie te werken aan praktische zaken: huisvesting regelen, werk zoeken, inkomen opbouwen en schulden aanpakken.
Het doel is tweeledig. Door gedetineerden eerder voor te bereiden op terugkeer in de samenleving, verloopt de overgang gestructureerder en daalt de kans op recidive. Tegelijk maakt dit systeem ruimte vrij voor nieuwe instroom, wat de druk op de bezetting verlicht. Voor gemeentelijke re-integratiediensten en sociale teams betekent dit dat samenwerking met DJI eerder in het detentietraject relevant wordt.
Uitstroom uit forensische zorg en de rol van volkshuisvesting
Mensen in de forensische zorg moeten, zodra ze daar klaar voor zijn, sneller kunnen uitstromen naar passende zorg of een woning. Dat is een tweede pijler van het actieplan. Langdurig verblijf in forensisch psychiatrische centra omdat er geen geschikte woonplek beschikbaar is, blokkeert capaciteit die hard nodig is.
De Wet versterking regie volkshuisvesting speelt hierin een concrete rol: die wet biedt de mogelijkheid om mensen met een zorgbehoefte voorrang te geven op passende huisvesting met begeleiding. Dat vergroot op termijn de beschikbare capaciteit in het gevangeniswezen. Voor beleidsambtenaren bij gemeenten en woningcorporaties raakt dit direct aan de uitvoeringspraktijk van woonzorgbeleid.
Meer celcapaciteit: Almere, Harreveld en tijdelijke uitbreiding
Het kabinet investeert fors in het terugdringen van het tekort aan detentieplaatsen. De meest in het oog springende maatregel is de heropening van de leegstaande gevangenis in Almere, waarmee structureel 320 extra cellen beschikbaar komen. Daarnaast wordt de justitiële jeugdinrichting Harreveld heropend.
Het pakket omvat ook renovaties van bestaande inrichtingen, uitbreiding van tijdelijke capaciteit en extra plaatsen in forensisch psychiatrische centra. Voor professionals die bij vacatures in de publieke sector zoeken, opent dit perspectief: de uitbreiding vraagt om extra personeel op meerdere niveaus binnen DJI en aanverwante organisaties.
Personeel: werving, behoud en nieuwe detentieconcepten
Het actieplan erkent dat meer cellen zonder voldoende personeel geen oplossing bieden. Het kabinet zet in op actieve werving van nieuw gevangenispersoneel en neemt maatregelen om huidige medewerkers te behouden. Minder administratieve druk en betere begeleiding zijn daarin concrete stappen.
Nieuw zijn de sobere detentieregimes als detentieconcept. Daarmee kan personeel gerichter worden ingezet op de juiste plek en het juiste moment, zonder dat veiligheid en toezicht in het gedrang komen. Voor HR-professionals en recruitmentteams binnen de rijksoverheid betekent dit een aanhoudende wervingsopgave in een krappe arbeidsmarkt.
Structurele aanpak en wettelijke verankering van noodmaatregelen
Het actieplan gevangeniswezen 2026 is gericht op structurele verlichting van de druk, maar het kabinet is realistisch: de problemen zijn niet van de ene op de andere dag ontstaan en lossen ook niet direct op. De huidige noodmaatregelen blijven voorlopig van kracht, al wil het kabinet ze zo snel mogelijk afbouwen.
Om ook in de toekomst snel te kunnen ingrijpen bij onhoudbare situaties, worden de noodmaatregelen wettelijk verankerd. Dat geeft het gevangeniswezen een steviger juridisch fundament voor crisissituaties. Wil je meer nieuws over beleidsontwikkelingen bij de rijksoverheid volgen, kijk dan op de Kennis & Inspiratie-pagina van Ambtenaar.Online.
Veelgestelde vragen
Wat is detentiefasering en hoe helpt dit tegen overbevolking in gevangenissen?
Detentiefasering stelt gedetineerden in staat om in de eindfase van hun straf al praktische zaken te regelen: huisvesting, werk en schulden. Dit verkleint de kans op terugval en maakt celcapaciteit vrij voor nieuwe instroom, wat de druk op bezetting verlicht.
Hoeveel extra cellen komen er beschikbaar door het actieplan gevangeniswezen 2026?
De heropening van de gevangenis in Almere levert structureel 320 extra cellen op. Daarnaast worden bestaande inrichtingen gerenoveerd en uitgebreid, en komt de justitiële jeugdinrichting Harreveld opnieuw in gebruik.
Welke rol speelt volkshuisvesting in het actieplan gevangeniswezen?
De Wet versterking regie volkshuisvesting geeft mensen met zorgbehoefte voorrang op passende huisvesting met begeleiding. Dit helpt mensen sneller uit forensische zorg uit te stromen, wat capaciteit vrijmaakt in het gevangeniswezen.
Waarom is personeelswerving onderdeel van het actieplan gevangeniswezen 2026?
Meer cellen zonder voldoende personeel lost het probleem niet op. Het kabinet zet in op actieve werving van gevangenispersoneel en maatregelen om huidige medewerkers te behouden, onder meer door minder administratieve druk.
Wat zijn sobere detentieregimes en wat is het voordeel daarvan?
Sobere detentieregimes zijn een nieuw detentieconcept waarmee personeel gerichter kan worden ingezet op de juiste plek en het juiste moment, zonder dat veiligheid en toezicht in het gedrang komen.