Herbestemming religieus erfgoed Groningen: RELIHE-partners bezoeken kerken als voorbeeld
Herbestemming van religieus erfgoed in Groningen krijgt vorm door kerken, synagogen en andere religieuze gebouwen een nieuwe functie te geven, zoals wonen, cultuur of toerisme, terwijl de cultuurhistorische waarde behouden blijft. De provincie deelt deze aanpak binnen het Europese RELIHE-project, dat op 30 juni en 1 juli internationale partners ontving voor een werkbezoek aan Groningse voorbeeldprojecten.
Wat is het RELIHE-project en waarom bezoeken Europese partners Groningen?
RELIHE staat voor een Interreg Europe-project waarin regio’s samenwerken aan een toekomst voor religieus erfgoed. Kerken en andere religieuze gebouwen verliezen door ontkerkelijking en demografische veranderingen steeds vaker hun oorspronkelijke functie. Binnen RELIHE wisselen projectpartners kennis en praktijkvoorbeelden uit, met als doel te komen tot duurzame herbestemming en beter beleid.
De provincie Groningen is als projectpartner betrokken bij RELIHE en ontving op 30 juni en 1 juli de internationale partners voor een werkbezoek. Tijdens dit bezoek liet Groningen zien hoe religieus erfgoed in de provincie wordt verbonden met maatschappelijke opgaven, landschap en nieuwe vormen van gebruik. Voor beleidsprofessionals die met vergelijkbare vraagstukken worstelen, biedt zo’n werkbezoek een kijkje in de praktijk in plaats van alleen beleidsdocumenten.
Welke landen en regio’s namen deel aan het werkbezoek?
Aan het werkbezoek namen vijf Europese regio’s deel: Province of Zaragoza uit Spanje, Kujawsko-Pomorskie Voivodeship uit Polen, Upper Palatinate uit Duitsland, South Bohemia uit Tsjechië en Zemgale uit Letland. Deze regio’s verschillen sterk in ligging en cultuur, maar delen dezelfde uitdaging: religieuze gebouwen die hun functie verliezen door ontkerkelijking en demografische veranderingen.
Die gedeelde problematiek maakt RELIHE relevant voor beleidsmedewerkers in heel Europa. Een kerkgebouw dat leegstaat in Letland roept vergelijkbare vragen op als een kerk zonder gebruik in Groningen: wat doe je met het gebouw, wie betaalt het onderhoud en welke nieuwe functie past bij de omgeving. Door deze vragen gezamenlijk te bespreken, ontstaat een breder repertoire aan oplossingen dan één regio alleen zou ontwikkelen.
Groningse voorbeelden van herbestemd religieus erfgoed
Tijdens het werkbezoek maakten de deelnemers kennis met een reeks concrete Groningse voorbeelden. Op het programma stonden onder meer de voormalige kerk van Garsthuizen, de kerkencarrousel en kerkenvisie in Appingedam, de jongerenkerk in Holwierde, de synagoge aan de Folkingestraat in Groningen, de herbestemming van de kerk in Wehe-den Hoorn en een wandeling over het Ziltepad.
Deze locaties tonen samen een breed palet aan invalshoeken. In Appingedam laat de kerkenvisie zien hoe je op gemeenteniveau structureel beleid maakt voor meerdere kerkgebouwen tegelijk, in plaats van gebouw voor gebouw te improviseren. De jongerenkerk in Holwierde toont een andere richting: religieus erfgoed dat een nieuwe doelgroep aanspreekt. De synagoge aan de Folkingestraat en de kerk in Wehe-den Hoorn laten zien hoe herbestemming samen kan gaan met behoud van cultuurhistorische waarde.
Het Ziltepad voegt een landschappelijke laag toe: religieus erfgoed dat niet los staat van zijn omgeving, maar onderdeel is van een wandelroute en daarmee van toerisme en beleving. Voor beleidsprofessionals die zelf met leegstaand erfgoed te maken hebben, laten deze voorbeelden zien dat herbestemming niet één vaste oplossing kent, maar per gebouw en per gemeenschap kan verschillen.
| Locatie | Vorm van herbestemming |
|---|---|
| Kerk van Garsthuizen | Voormalige kerk, onderdeel van het bezoekprogramma |
| Appingedam | Kerkencarrousel en kerkenvisie voor meerdere kerkgebouwen tegelijk |
| Holwierde | Jongerenkerk gericht op een nieuwe doelgroep |
| Synagoge Folkingestraat, Groningen | Herbestemming met behoud van cultuurhistorische waarde |
| Wehe-den Hoorn | Herbestemde kerk met behoud van erfgoedwaarde |
| Ziltepad | Religieus erfgoed verbonden met wandelroute en landschap |
Waarom loopt Groningen voorop in erfgoedbeleid?
Groningen neemt deel aan RELIHE omdat religieus erfgoed in de provincie met specifieke uitdagingen te maken heeft: leegstand, aardbevingsschade en de noodzaak van verduurzaming. Deze combinatie van factoren dwingt de provincie al langer om na te denken over structurele oplossingen, in plaats van incidentele reparaties.
Via RELIHE wisselt de provincie kennis en ervaringen uit met Europese partners om het beleid verder te ontwikkelen en nieuwe kansen te creëren voor herbestemming, toerisme en het duurzaam behoud van religieus erfgoed. Die aanpak, waarin behoud wordt gekoppeld aan landschap, toerisme, educatie en leefbaarheid van dorpen, maakt Groningen tot een regio waar andere provincies en gemeenten van kunnen leren. Wie zelf beleid maakt voor erfgoed of leefbaarheid kan via lees meer nieuws over gemeenten vergelijkbare ontwikkelingen bij andere overheden volgen.
Wat levert deze kennisuitwisseling op voor beleidsprofessionals?
Het werkbezoek bood de RELIHE-partners inspiratie en praktische inzichten die zij kunnen meenemen in de verdere ontwikkeling van beleid en projecten voor religieus erfgoed in hun eigen regio’s. Voor beleidsmedewerkers en adviseurs bij Nederlandse provincies en gemeenten die met vergelijkbare vraagstukken werken, is de waarde vergelijkbaar: zien hoe een andere overheid een kerkenvisie opstelt of een synagoge herbestemt, levert direct toepasbare ideeën op.
Europese samenwerking via Interreg-projecten zoals RELIHE laat zien dat erfgoedbeleid geen geïsoleerd dossier is, maar raakt aan landschap, toerisme, educatie en leefbaarheid. Voor wie breder geïnteresseerd is in beleidsontwikkelingen binnen de publieke sector: bekijk het actuele nieuwsoverzicht van de publieke sector.
Werkt u aan erfgoed- of beleidsvraagstukken en overweegt u een volgende stap in uw loopbaan? Bekijk actuele vacatures binnen de publieke sector en ontdek welke functies aansluiten op uw ervaring met herbestemming en erfgoedbeleid.
Bron: provincie Groningen.
Veelgestelde vragen
Wat is het RELIHE-project en waarom is het relevant voor gemeenten en provincies?
RELIHE is een Europees Interreg-project waarin regio’s samenwerken aan duurzame herbestemming van religieus erfgoed. Het project is relevant omdat kerken en religieuze gebouwen door ontkerkelijking steeds vaker leegstaan, en projectpartners kennis uitwisselen over praktische oplossingen en beter beleid.
Welke Europese regio’s nemen deel aan het RELIHE-werkbezoek in Groningen?
Vijf Europese regio’s bezochten Groningen: Province of Zaragoza (Spanje), Kujawsko-Pomorskie Voivodeship (Polen), Upper Palatinate (Duitsland), South Bohemia (Tsjechië) en Zemgale (Letland). Deze regio’s delen dezelfde uitdaging van leegstaande religieuze gebouwen door demografische veranderingen.
Welke concrete voorbeelden van herbestemming zagen de RELIHE-partners in Groningen?
De partners bezochten onder meer de voormalige kerk van Garsthuizen, de kerkencarrousel in Appingedam, de jongerenkerk in Holwierde, de synagoge aan de Folkingestraat en het Ziltepad. Deze locaties tonen verschillende invalshoeken: structureel beleid, nieuwe doelgroepen, cultuurhistorisch behoud en landschappelijke integratie.
Waarom loopt Groningen voorop met religieus erfgoedbeleid?
Groningen combineert meerdere uitdagingen: leegstand van kerken, aardbevingsschade en verduurzaming. Deze druk dwingt de provincie tot structurele oplossingen in plaats van incidentele reparaties, waarbij herbestemming wordt gekoppeld aan landschap, toerisme en dorpsleefbaarheid.
Wat kunnen beleidsmedewerkers leren van het RELIHE-werkbezoek?
Beleidsmedewerkers krijgen praktische inzichten in hoe andere overheden erfgoedvraagstukken aanpakken. Het werkbezoek laat zien dat herbestemming geen geïsoleerd dossier is, maar raakt aan landschap, toerisme, educatie en leefbaarheid van gemeenschappen.