Nieuw stembiljet vanaf 2029 landelijk voor alle kiezers

Vanaf 2029 stemt heel Nederland met een nieuw stembiljet: kleiner, overzichtelijker en met partijlogo’s. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties kondigt de landelijke invoering aan in een brief aan de Tweede Kamer. Voor gemeenten en stembureauleden betekent dit een nieuwe manier van organiseren en tellen. Dit artikel zet uiteen wat er verandert en wat dit concreet vraagt van de uitvoeringspraktijk.

Nieuw stembiljet landelijk vanaf 2029

Minister Heerma meldt in een brief aan de Tweede Kamer dat het nieuwe, compacte stembiljet vanaf 2029 in heel Nederland wordt gebruikt. Die aankondiging volgt op de evaluatie van de laatste twee verkiezingen, waarbij het biljet al op proef werd ingezet. Na deze positieve ervaringen bereidt de minister een wetsvoorstel voor om het model definitief landelijk te maken.

Het verschil met het huidige biljet zit in de opbouw. Kiezers kruisen straks de partij met logo aan en noteren daarbij het nummer van hun kandidaat. Namen en nummers van kandidaten staan niet langer op het biljet zelf, maar op een aparte lijst die in het stemhokje hangt. Daardoor wordt het biljet fors kleiner.

Voor kiezers levert dit een handzamer en beter leesbaar biljet op, waarbij de logo’s zorgen voor snelle herkenning van de partij. Voor gemeenten en stembureauleden gaat het net zo goed om uitvoeringsvoordelen: telling verloopt sneller en gestructureerder, en stembussen raken minder snel vol omdat het papier compacter is. Kiezers, gemeenten en stembureauleden reageerden dan ook overwegend positief op de proeven, wat mede de basis vormt voor het besluit tot landelijke invoering.

Het biljet gaat niet eerder in dan bij de Europese verkiezingen van 2029, simpelweg omdat de Kieswet eerst gewijzigd moet worden. Die periode geeft gemeenten ook de tijd om de overstap praktisch voor te bereiden, van instructies aan stembureauleden tot aanpassing van stemhokjes. Wie zich nu al wil verdiepen in de uitvoeringskant van verkiezingen kan lees meer nieuws over gemeenten raadplegen voor achtergrond bij dit soort operationele wijzigingen.

Maatregelen tegen onbedoeld ongeldige stemmen

Uit de evaluatie blijkt dat het aantal ongeldige stemmen met het nieuwe biljet iets toeneemt. Dat komt vooral door stemmen op een kandidaatnummer dat bij de gekozen partij niet bestaat, bijvoorbeeld omdat die partij minder kandidaten heeft ingediend dan het ingevulde nummer aangeeft. Onderzoek wijst uit dat deze kiezers wel degelijk een bewuste keuze voor die partij maken, ook al klopt het nummer niet.

Om die intentie recht te doen en het aantal ongeldige stemmen terug te dringen, wordt het mogelijk gemaakt dat een stem op een niet-bestaand kandidaatnummer voortaan geldig telt en naar de lijsttrekker van de gekozen partij gaat. Deze aanpak sluit aan bij hoe nu al wordt omgegaan met biljetten waarop alleen de partij is aangekruist zonder specifieke kandidaat.

Voor gemeenten blijft voorlichting een sleutelrol spelen. Het ministerie van BZK zet samen met gemeenten onverminderd in op goede informatie richting kiezers, juist om deze vorm van onbedoelde fouten te voorkomen voordat ze bij de telling opduiken.

Onderzoek naar het volmachtstelsel

De evaluatie van de laatste verkiezingen laat zien dat deze eerlijk, transparant en controleerbaar zijn verlopen. De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen kwam uit op 53,8 procent, iets hoger dan vier jaar eerder.

Tegelijk kwamen tijdens de gemeenteraadsverkiezing in Gorinchem concrete aanwijzingen naar voren voor het ronselen van volmachten. Politie en Openbaar Ministerie onderzoeken deze zaak momenteel. Als reactie hierop laat de minister breder onderzoek doen naar het volmachtstelsel zelf, met als doel het ronselen van volmachten in de toekomst te voorkomen. Over de opzet van dit onderzoek komt in september meer duidelijkheid, wat relevant is voor gemeenten die volmachten bij verkiezingen verwerken.

Weerbaarheid van het verkiezingsproces

Rond de gemeenteraadsverkiezingen zijn signalen opgemerkt van mogelijk buitenlands gestuurde, gecoördineerde online beïnvloeding. Onderzoek naar deze signalen vond geen bewijs voor grootschalige of doorslaggevende invloed op de uitslag.

Toch werkt de minister aan de oprichting van een organisatie die buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging, aangeduid als FIMI, kan opsporen. Eind dit jaar volgt hierover meer duidelijkheid. Landen als Frankrijk, Zweden en Duitsland hebben al vergelijkbare organisaties en dienen als voorbeeld voor de Nederlandse aanpak.

Toename van bedreiging en intimidatie

In de aanloop naar de verkiezingen nam bedreiging en intimidatie toe richting politieke ambtsdragers, kandidaten en partijvrijwilligers, zowel online als in de fysieke omgeving. Vrouwen worden hierdoor vaker en harder getroffen dan mannen, wat de bestaande ondervertegenwoordiging van vrouwen in het lokaal bestuur verder kan versterken.

Om die reden blijft normering van dit gedrag belangrijk, net als ondersteuning van politieke ambtsdragers bij hun democratische en rechtsstatelijke taken. Het ministerie van BZK geeft hier onder meer vorm aan via het programma Weerbaar Bestuur en werkt samen met de stichting Stem op een Vrouw aan de veiligheid van vrouwelijke kandidaten.

Bredere agenda voor een weerbare democratische rechtsstaat

Al deze maatregelen staan niet op zichzelf, maar maken onderdeel uit van een bredere inzet van minister Heerma voor een weerbare democratische rechtsstaat. Een eerste lijn richt zich op het versterken van instituties: het beschermen van grondrechten uit de Grondwet, het versterken van het stelsel van politieke partijen, vrije verkiezingen en de werking van het openbaar bestuur.

Een tweede lijn richt zich op het versterken van betrokkenheid bij de democratie zelf. Veel mensen zetten zich hier dagelijks al actief voor in, van vrijwilligers en raadsleden tot buren die eigen initiatieven organiseren. Het kabinet ondersteunt die betrokkenheid met investeringen in onder meer het Gemeenschapsfonds en financiële steun aan ProDemos, om de democratie te verankeren in de samenleving zelf.

Voor wie werkzaam is bij een gemeente of overweegt die overstap te maken, biedt dit dossier een goed beeld van hoe landelijk beleid neerslaat in lokale uitvoering. bekijk vacatures bij gemeenten voor functies binnen de verkiezingsorganisatie, of bekijk al het actuele overheidsnieuws voor de laatste ontwikkelingen rond dit onderwerp.

Bron: Rijksoverheid, Landelijke invoering klein en eenvoudig stembiljet.

Veelgestelde vragen

Wanneer gaat het nieuwe stembiljet in gebruik?

Het nieuwe stembiljet wordt vanaf 2029 landelijk ingevoerd, te beginnen bij de Europese verkiezingen. De Kieswet moet eerst worden gewijzigd, wat gemeenten ook tijd geeft om praktisch voorbereid te zijn.

Wat zijn de belangrijkste verschillen van het nieuwe stembiljet?

Het nieuwe biljet is kleiner en compacter. Kiezers kruisen de partij met logo aan en noteren het kandidaatnummer, terwijl namen en nummers van kandidaten op een aparte lijst in het stemhokje hangen. Dit maakt het biljet beter leesbaar en versnelt de telling.

Hoe worden ongeldige stemmen met het nieuwe biljet voorkomen?

Stemmen op een niet-bestaand kandidaatnummer tellen voortaan geldig en gaan naar de lijsttrekker van de gekozen partij. Dit voorkomt dat kiezers die wel een bewuste keuze voor een partij maken, ongeldig uitkomen.

Wat moet een gemeente doen om zich voor te bereiden op het nieuwe stembiljet?

Gemeenten moeten instructies voor stembureauleden aanpassen, stemhokjes eventueel aanpassen en kiezers goed voorlichten. Het ministerie van BZK werkt samen met gemeenten aan deze voorbereiding.

Waarom onderzoekt de minister het volmachtstelsel?

Bij de gemeenteraadsverkiezing in Gorinchem waren concrete aanwijzingen van ronselen van volmachten. De minister laat breder onderzoek doen naar het volmachtstelsel om dit in de toekomst te voorkomen.